Даруйце мне, што пішу амаль пра тое ж самае, але мне падаецца, што некаторыя людзі, як у той показке, убачыўшы волас на пінжаке мужа, закатываюць скандал, нібыта той здраджваў жонке зь нейкай глямурнай бляндынкай. Ці ня лепш спачатку зразумець і паспрабаваць разабрацца ў пытаньні, чым адразу спальваць на вогнішчы як ерэтыка?

Уявіце сабе такую карціну.
Вы жывёце у якой-небудзь беларускай вёсцы. 1941 год. Некалькі гадоў таму бальшавікі згарнулі НЭП, правялі прымусовую калектывізацыю. У вас была свая гаспадарка, якую адабралі, у вас былі суседзі, якіх раскулачылі ды саслалі ў Сібір. Вы ўласнымі вачыма бачыце, як узмацняецца цэнзура, як за недарэчна сказанае слова на вас могуць напісаць данос, пасьля чаго ў самым лепшым выпадку вас адправяць у ГУЛАГ, а магчыма й атрымаеце кулю патыліцу. Як за ненапісаньне гэтага ж даносу на суседа за вамі таксама прыйдуць. Вы бачыце, як зачыняюцца цэрквы, як забараняецца ваша мова, як адмаўляецца сам факт існаваньня такіх паняцьцяў як "беларус", "украінец", "латыш". Вы будзеце шчыра ўпэўненымі, што гэта робіцца дзеля пабудаваньня сьветлай будучыні? Наўрацьці. Хутчэй за ўсё вы будзеце, мякка кажучы, незадаволеным тым, што вам адмаўляюць у магчымасьці спакойна жыць на сваёй зямлі.
І незадаволенасьць сярод людзей насамрэч была. Яна мацнела й чакала моманту, калі зьявіцца магчымасьць для дзеяньняў.
І прыйшла вайна. Прыйшоў той момант, калі, здавалася б, зьявілася тая магчымасьць заявіць аб сабе. Вы ведаеце колькасьць тых людзей, хто ўзяў зброю й пайшоў супраць савецкай улады? Каля 100 000 чалавек. І што, яны ўсе былі здраднікамі, фашысцкімі шакаламі? Уся складанасьць становішча была ў тым, што на гістарычнай арэне суткнулісь два жудасных тырана - Гітлер і Сталін. Аб'яднаньне зь любым бокам супрацьстаяньня прывяло б толькі да таго, што пасьля перамогі барацьба працягвалась бы ўжо супраць пераможца. Па сваёй сутнасьці яны амаль аднолькавыя. Ні першы, ні другі не дазволіў бы адраджэньня любой нацыі акрамя нямецкай з аднаго боку ды міжнацыянальнай савецкай з другога боку.
Дарэчы, так і адбылося, калі партызанскія атрады дзейнічалі на Беларусі да 1955 года. Не на фашысцкім баку, заўважце, а на антысавецкім баку.

Расеі зараз значна прасьцей, бо яна зьяўляецца прамым нашчадкам СССР, яе ніхто не захопліваў, таму яна сёньня сапраўды мае права з упэўненасьцю заяўляць, што яна абараніла сябе ад фашысцкіх захопнікаў, вызваліла палову сьвету й перамагла. Ва ўсіх астатніх рэспубліках Саюзу становішча складаней, бо іх пасьля распаду Расейскай імперыі бальшавікі менавіта захапілі. Самы яскравы прыклад - Прыбалтыка, дзе зараз маюць месца перагібы вакол становішча з эсэсаўцамі й савецкімі ветэранамі. А што ў нас? З 1918 года прайшло ўсяго 23 гады, памяць аб БНР яшчэ сьвяжа, бальшавікі, асабліва ў зьвязе зь іх палітыкай тэрору, асацыююцца менавіта як акупанты. І відавочна, што нямецкія войскі, асабліва спачатку, многімі ўспрымаліся як вызваленцы. Ня трэба толькі зараз пачынаць паліваць мяне брудам, бо такія факты мелі месца, інакш я бы не пісаў пра іх.

Сітуацыя вакол Другой Сусьветнай вайны, і так надзвычай складаная, яшчэ ў значнай ступені міталягізавана намаганьнямі саміх жа пераможцаў, то бок бальшавікоў, якія стварылі кшталту лубочнага вобраз добрых дзядзькі воіна-чырвонаармейца, партызана дзеда Мазая і пачварнага жахлівага фашыста. Я не кажу, што насамрэч усё было наадварот. Зусім не. Проста нават пад час той вайны не было адназначна белага і адназначна чорнага. А прапаганда - выдатны сродак для ўзьняцьця баявога духа, таму што яна проста й ясна тлумачыць усё, дзеліць на белае і чорнае. Салдат не павінен думаць, салдат толькі выконвае загады. Чым меньш ён думае, тым лепш і хутчэй выконвае загады.

Я нікога не заклікаю да таго, каб, па ўзору Латвіі, ганьбіць савецкіх воінаў і ўзносіць хвалу эсэсаўцам. Крый Божа! Проста давайце паспрабуем паглядзець непрадузята. Сталін - тыран, які нішчыў народы дзеля сваёй карысьці. Ад яго тыраніі неабходна было пазбавіцца. Гітлер - тыран ня меньшы. Знаходзіцца пад яго ўладай і аднаўляць нацыю, беларускую, украінскую ці якую яшчэ, таксама немагчыма. Вось і рабіце свой выбар. Шмат хто вырашаў, што Сталін хаця б "свой", а ад Гітлера яшчэ невядома чаго чакаць. І яны мелі рацыю. І я, калі б жыў у той час, хутчэй за ўсё ваяваў бы супраць немцаў. А пасьля перамогі можна было бы думаць пра антысавецкі супраціў.

Адзінае, да чаго я заклікаю - не называйце здраднікамі тых, хто біўся за сваю Радзіму, дзе бы яна не была. Хто рабіў гэта так, як разумеў. Хто аддаў за гэта сваё жыцьцё. Не істотна, біўся ён у Чырвонай арміі супраць немцаў, ці ў партызанах як супраць як немцаў, так і саветаў. Каго трэба ганьбіць - дык гэта НКВД-шнікаў, што стаялі з кулямётамі за сьпінамі сваіх брацьцяў, карнікаў рознага роду, ідэйных нацыстаў і камуністаў.

Што тычыцца маёй сямьі, каб вы ня думалі чаго залішняга,- кораценька вам распавяду.
Аднаго майго прадзеда раскулачылі. Пры чым зрабілі гэта тройчы. Кожны раз ён сваім гарбу падымаў гаспадарку, а потым яго зноў раскулачвалі й ссылалі ўсё далей. Пакуль здароўе яго ня скончылася і ён не загінуў.
Другога прадзеда раскулачылі таксама, але хаця б пакінулі на старым месцы.
Трэці мой прадзед ваяваў у чырвонай арміі камандзірам артылерыйскай батарэі. У 42-м годзе быў цяжка кантужаны й адкамісаваны ў тыл.
Адзін мой дзед, галоўны бухгалтар чыгункі, на вайне пайшоў у партызаны. Яму не пашанцавала, ён патрапіў у гестапа й быў забіты пад час катаваньняў, так і не назваўшы імён сваіх паплечнікаў.
Другі мой дзед прайшоў усю вайну, скончыўшы яе вызваленьнем Прагі.

Другая Сусьветная вайна для беларусаў - вызваленчая вайна. Мы не далі захапіць сябе фашыстам, тут наша перамога. Але мы не дамагліся вызваленьня ад камуністаў, і тут мы прайгралі, хаця Сталін усё ж пайшоў на некаторыя саступкі, у прыватнасьці дазволіў карыстаньне беларускай мовай. Усё было трошкі складаней, чым гэта нам падаецца афіцыйна.
Аднак жа чамусьці ўсіх, хто хаця б на адзін крок адыходзіць ад афіцыйнай версыі, пачынаюць кляйміць нацыстамі. Хіба не таму, што гісторыя-та беларуская белымі ніткамі шыта?

Дарэчы, калі б Сталін усё ж пасьпеў сабраць войскі й першым бы атакаваў, якое б сьвята мы адзначалі тады?..

Апошняе.
Я ніколі не лічыў магчымым ахвяраваць здароўем, шчасьцем, жыцьцём нават проста незнаёмых людзей, ня кажучы ўжо пра маіх блізкіх ці сяброў. Хутчэй уж сваім жыцьцём. І ніколі пра тое не пісаў. Таму за падобныя заявы: "Но ты готов заплатить счастьем своих родителей, своих друзей, чтобы счастливо жилось всем остальным белАрусам" буду біць у пысу. Нават сваім лепшым сябрам.